Hegðunarbreytingar

Hér er lýst því ferli sem á sér stað við breytingar á hegðun, skv. líkani vísindamannanna Prochaskas og DiClementes, en það kallast þverkenningalíkan um hegðunarbreytingu (e. Transtheoretical model of behavior change). Lýst er því sem gerist þegar fólk breytir hegðun sinni. Til að varanleg hegðunarbreyting megi verða þarf að fara upp fimm þrepa stiga:

1. Foríhugun
2. Íhugun
3. Undirbúningur
4. Framkvæmd
5. Viðhald

Þrepin lýsa vilja fólks til þess að breyta um lifnaðarhætti. Fólk eru ólíkt og fer mishratt upp þrepin. Til dæmis getur einhver, sem hefur ekki einu sinni velt því fyrir sér að breyta um hegðun, farið hratt af foríhugunarstiginu upp á framkvæmdarstigið, t.d. maður sem fengið hefur hjartaáfall eða kona sem komist hefur að því að hún er barnshafandi.

Bakslag getur komið á öllum þrepum og skjólstæðingurinn fallið niður á eitthvert þrepanna fyrir neðan þó oftast ekki niður á foríhugunarþrepið. Oft er farið margsinnis milli þrepa áður en varanleg breyting verður.

Ef heilbrigðisstarfsmenn, og annað fagfólk, nýta sér þetta líkan geta þeir betur gert sér grein fyrir afstöðu skjólstæðingsins til að breyta sér og hverju sé raunhæft að búast við þá stundina. Þannig verður auðveldara að hvetja hann til þess að halda áfram upp þrepin.

Líðan í þrepunum 5

Hér eru dæmi um hvernig skjólstæðingur getur brugðist við á mismunandi þrepum:

1) Foríhugun – Mér finnst gott að reykja. Ég hef ekki trú á að reykingarnar séu mér hættulegar, ég reyki ekki það mikið.

2) Íhugun – Afi minn hefur reykt frá 15 ára aldri, hann er orðinn 97 ára og eins hraustur og hugsast getur. Þetta getur því ekki verið svo hættulegt. En það væri örugglega gott að losna við þá tilfinningu að reykingarnar stjórni manni, og nógu er þetta nú dýrt ...

3) Undirbúningur – Ég ætla að hætta að reykja 7. maí, á afmælisdaginn minn. Það er dálítið skrítin tilfinning en líka góð því að nú er ég virkilega ákveðinn!

4) Framkvæmd – Nú hef ég ekki reykt í þrjár vikur. Ég er mjög stoltur af því og eiginkonan er alsæl – en auðvitað er þetta stundum erfitt, sérstaklega þegar ég fæ mér kaffi.

5) Viðhald – Ég hef nokkrum sinnum verið tilbúinn að gefast upp. En nú gengur þetta betur. Það getur liðið heil vika án þess að ég hugsi um það.

Hér að ofan er tóbak notað sem dæmi en ferlið getur átt við hvaða hegðun sem er, t.d. neyslu áfengis eða mataræði. Hér að neðan er farið ítarlegar í mismunandi þrep breytingaferlisins.

Lýsing á þrepum breytingaferlisins - 1. Foríhugun

Viðkomandi er ekki tilbúinn að breyta hegðun sinni innan sex mánaða*. Það þýðir ekki endilega að hann sé ekki meðvitaður um neikvæðu hliðarnar á hegðun sinni en hann er enn að meta kostina og hugsanlega ver hann hegðun sína. Þungamiðja samtalsins ætti að snúast um að kveikja áhuga hans á að gera breytingar á eigin lífstíl. Hvers vegna ætti maður að hætta? Ástæðan fyrir því að skjólstæðingurinn er ekki tilbúinn getur verið sú að hann veit ekki hvernig er best að hefjast handa eða hefur ekki trú á að hann standist erfiðleikana sem breytingin felur sér, til dæmis vegna þess að honum hefur mistekist áður. Mikilvægt er því að vekja von hjá skjólstæðingnum að hann geti breytt hegðun sinni.

2. Íhugun

Skjólstæðingurinn getur hugsað sér að breyta hegðun sinni innan sex mánaða. Hann sér bæði kosti og galla við hegðun sína en er á báðum áttum hvað hann vill og hvort hann ræður við það að breyta hegðuninni. Þungamiðja samtalsins ætti að snúast um að vega með- og mótrökin, að hugleiða hvaða hindranir gætu orðið í vegi fyrir breytingunni og hverjar lausnirnar eru ásamt því að auka trú skjólstæðingsins á eigin getu.

3. Undirbúningur

Skjólstæðingurinn getur hugsað sér að breyta hegðun sinni innan eins mánaðar og undirbýr sig undir breytinguna. Þungamiðja samtalsins ætti að snúast um skipulagningu. Hvað er best að gera til að hætta? Hvaða smærri markmið er hægt að setja sér á leiðinni? Hvaða möguleikar eru á hjálp og stuðningi sem geta aukið skjólstæðingnum trú á að honum takist þetta. Benda þarf á þýðinguna af því góða sem skjólstæðingurinn vonast til að öðlast með breytingu sinni.

4. Framkvæmd

Skjólstæðingurinn gerir alvöru úr ákvörðun sinni, það er að segja hann hættir ákveðinni hegðun eða byrjar aðra. Talning hefst daginn sem hann hættir og stendur yfir í sex mánuði. Skjólstæðingurinn getur þurft á stuðningi og samskiptum við heilbrigðisstarfsmann eða annan fagaðila að halda á þessu tímabili. Þungamiðja samtalsins í þessu þrepi ætti að snúast um hvað hægt sé að gera í staðinn fyrir hegðunina sem verið er að breyta, t.d. reykingar eða áfengisdrykkju. Skjólstæðingurinn getur einnig þurft á hjálp að halda vegna fráhvarfseinkenna og til að finna leið til að takast á við varasamar aðstæður, það er að segja aðstæður sem tengjast sérstaklega hegðuninni sem á að láta af. Kanna þarf áhrifin sem breytingin hefur haft í för með sér fram til þessa. Hrósað skal fyrir góðan árangur. Vart getur orðið við neikvæðar afleiðingar sem vonandi er unnt að draga úr. Benda þarf á jákvæðu afleiðingarnar. Ávinningurinn, sem fylgir nýrri hegðun, er aflið sem knýr breytingarnar áfram!

5. Viðhald

Eftir 6 mánuði á framkvæmdaþrepinu tekur viðhaldsþrepið við. Skjólstæðingurinn viðheldur sinni nýju hegðun. Þungamiðja samtalsins á þessu þrepi snýst um það hvernig maður tekst á við erfiðar aðstæður, t.d. áföll eða freistingar, og hugsanlegt bakslag.

* Tímasetningarnar eru lauslega áætlaðar en hægt er að styðjast við þær til að meta vilja skjólstæðingsins.

Hrösun, eða bakslag, er algeng þegar breytt er um lífsstíl. Skjólstæðingurinn fellur aftur í sína fyrri hegðun og getur fallið niður um eitt eða fleiri þrep í stiganum. Þungamiðja samtalsins ætti að snúast um hvaða reynslu hann varð fyrir, hvernig hann getur nýtt sér hana og hvað hann getur gert til að komast hjá bakslagi í framtíðinni. 

Kapp er best með forsjá

Oft eru fagaðilar ákaflega innstilltir á árangur. Fyrstu þrepin í breytingaferlinu einkennast hins vegar ekki af athafnasemi skjólstæðingsins heldur hugsunum og tilfinningum og að vinna úr því að vera tvístígandi gagnvart breytingunni. Jafnvel þegar hegðunarbreytingunni hefur verið náð er viðkomandi oft mjög tvístígandi.

Það er auðvelt að hlaupa á undan skjólstæðingnum í þessu ferli og túlka einungis sjáanleg merki um breytingar sem framför. En nauðsynlegt er að bíða eftir skjólstæðingnum og láta hann ekki missa sjónar á markmiði sínu og muna að samtal um lífsstíl getur borið ávöxt þegar til lengri tíma er litið. 

Spurningar

Hér eru dæmi um spurningar sem nota má á mismunandi þrepum. Gengið er út frá því hér að verið sé að tala um reykingar en hægt er að nota spurningarnar við hvaða hegðun sem er:

Kanna má þekkingu sína með því að taka sjálfspróf í hegðunarbreytingum

Senda grein