Fræðsluefni

AÐ VENJA SIG AF TÓBAKI

Þessi hluti Frjáls.is fjallar um mismunandi viðhorf og aðferðir til að venja sig af tóbaki.

Tekin hefur verið saman skýrsla yfir aðferðir til að venja sig af tóbaki, SBU*-skýrslan „Metoder för rökavvänjning“, þar sem skoðaðar voru fjölmargar rannsóknir um þetta efni. Þessi vísindalegi samanburður sýndi greinilega að stutt og markviss ráðgjöf gagnast mjög vel til að hjálpa fólki að hætta að reykja.
(* SBU = Statens beredning för utvärdering av medicinsk metodik (Undirbúningsnefnd ríkisins fyrir mat á læknisfræðilegum vinnubrögðum).

Spyrji heilbrigðisstarfsfólk alla skjólstæðingana um tóbaksvenjur þeirra þá sýnir það að þetta málefni er tekið alvarlega innan heilbrigðisþjónustunnar. Stutt ráðgjöf, sem tekur innan við fimm mínútur, rúmast yfirleitt innan hins venjulega viðtals við skjólstæðing. Talið er að svo einfalt inngrip leiði til þess að 2-3% reykingafólks hætti að reykja. Sé aðgerðunum fylgt eftir með lengri ráðgjöf eða fleiri heimsóknum fjölgar þeim margfalt sem hætta.

SBU-skýrslan sýndi að það sem hindrar heilbrigðisstarfsfólk í að gangast fyrir því að venja fólk af reykingum er skortur á skipulagi (til dæmis hefur það ekki verið gert að venju að spyrja út í tóbaksnotkun skjólstæðinga og færa svörin inn í læknaskýrslur) og einstaklingsbundnar ástæður (til dæmis þær að heilbrigðisstarfsmaðurinn veit ekki hvernig á að spyrja eða skortir þekkingu á meðferð).

Hér er fjallað um það hvernig fagfólk getur aðstoðað fólk við að hætta að nota tóbak. Gefin eru gagnleg ráð sem byggjast á þeirri þekkingu sem nú er til staðar um traustar aðferðir til að vinna með þeim sem vilja venja sig af tóbaksnotkun.

Hvatning frá heilbrigðisstarfsfólki hefur ómetanlegt vægi þegar kemur að því að hvetja fólk og hjálpa því til að hætta að reykja eða taka í vörina. Það hefur sýnt sig að skjólstæðingar taka ráðleggingum heilbrigðisstarfsfólks um að hætta að reykja sem hvatningu um að reyna að láta verða af því. Ef heilbrigðisstarfsmenn gera það að venju að bæta samtali um tóbak inn í hefðbundin störf innan heilbrigðisþjónustunnar eiga þeir mikla möguleika á því að hafa áhrif á tóbaksvenjur þjóðarinnar.

NIKÓTÍNFÍKN

Nikótín er fíkniefni sem leiðir til afar mikillar líkamlegrar og andlegrar fíknar sem að ýmsu leyti minnir á kókaínfíkn og heróínfíkn. Nú á dögum er litið á nikótínfíknina og fráhvarfseinkenni hennar sem sjúkdóm. Í alþjóðlegum flokkunarkerfum fyrir sjúkdóma er nikótínfíkn flokkuð sem geðröskun sem orsakast af því að boðefni með sálrænar verkanir setur umbunarkerfi heilans úr jafnvægi. Skjólstæðingurinn verður að fá fíkniefnið – nikótín – viðstöðulaust svo að hann sé í jafnvægi og líði sem best. Ef flæðið stoppar fær skjólstæðingurinn fráhvarfseinkenni og einbeitingarerfiðleikar, óróleiki og skapsveiflur verða áberandi. Stærsti kosturinn, sem fólk finnur við reykingarnar eða munntóbakið, er, þegar öllu er á botninn hvolft, lausnin frá þessum fráhvarfseinkennum sem það fær þegar það kveikir sér í sígarettu eða fær sér í vörina.

Mat á nikótínfíkn

Hér er lýst þremur mismunandi matskvörðum sem notaðir eru til að meta nikótínfíknina.

Efnið á  bæði erindi við þá sem hafa mikla þjálfun í að veita meðferð við nikótínfíkn og þá sem vilja efla meðferðaraðferðir sínar.

Þar sem reykingar þeirra sem leita sér hjálpar jafnast á við langvinnan sjúkdóm þar sem lækningahorfur eru lélegar er full ástæða til að leggja meiri vinnu í greiningu og meðhöndlun. Það er ekki síst vegna þess að sú hætta er fyrir hendi að áframhaldandi reykingar trufli auðveldlega eða jafnvel eyðileggi árangur meðferðar sem bæði læknir og skjólstæðingur stefna að. Þetta sést einkum þegar um er að ræða lungnasjúkdóma sem tengjast reykingum en einnig Crohns-sjúkdóm, hjartasjúkdóma o.fl.

Samtöl, sem snúast um það að hætta að reykja, og sú áreynsla, sem fylgir því að hætta, gefur einnig færi á umræðum og hvatningu við eigin úrræði skjólstæðingsins.

Í greinum sem fjalla um það að venja sig af reykingum hefur aðaláherslan alltaf verið lögð á  viljann til að breyta, breytingu á hegðun og meðferðarheldni, og þá reynslu er einnig hægt að nýta í annars konar meðferð.

Í meðferðinni eru tvær þungamiðjur:

• Að meta fíknina
• Að meta viljann eða áhugann  til þess að hætta 

Leiðbeiningar fyrir meðferðaraðila um mat á tóbaksfíkn  

Þrír matskvarðar

Til eru þrír matskvarðar sem nota má í klíník. Ekki er óalgengt að matskvarðinn sé ljósritaður og skjólstæðingurinn beðinn að fylla hann út áður en hann kemur í sjálft viðtalið. Slíkt gefur góðar upplýsingar um styrk fíknarinnar og getur verið gott að hafa til hliðsjónar.

Hér á eftir kemur fyrst víðtækasti kvarðinn, 1. FTQ, þá kemur kvarði sem búið er að þrengja, 2. FTND og síðast sá einfaldasti, 3. HS.

Fíknikvarði Fagerströms - FTQ

Í vísindagreinum er fíknikvarði Fagerströms sá kvarði sem mest er notaður. Hann er yfirleitt kallaður FTQ (Fagerström[RH1]  Tolerance Questionnaire) (Fagerström, 1978). Hann inniheldur spurningar (mynd 1) þar sem svörin vega mismikið og heildarstigafjöldi getur verið frá 0 til 11. Meðal reykingafólks almennt er sterkt samband milli stigafjölda og lífefnafræðilegra þátta og við bakslag, það er að segja að þegar fólk byrjar aftur að reykja (Fagerstöm og Schneider, 1989).

 

1. Fíknikvarði Fagerströms (FTQ)

Spurningar	Svar	Stig	Stigafjöldi
Hve margar sígarettur reykirðu daglega?	15 eða færri 16-24 25 eða fleiri	0 1 2
Hve langur tími líður frá því að þú vaknar þar til þú kveikir þér í fyrstu sígarettunni?	innan við hálftími meira enhálftími	1 0
Reykirðu meira á morgnana en það sem eftir er sólarhringsins?	Já Nei	1 0
Hve mikið nikótín er í sígarettunum sem þú reykir?	innan við 0,8 mg 0,9-1,2 mg 1,3 mg eða meira	0 1 2
Finnst þér erfitt að sleppa reykingum þar sem reykingar eru bannaðar, t.d. í kvikmyndahúsi, leikhúsi?	Já Nei	1 0
Reykirðu þegar þú ert það veik/ur að þú ert rúmliggjandi að minnsta kosti um tíma?	Já Nei	1 0
Hvaða sígarettu finnst þér erfiðast að vera án?	Þeirrar fyrstu á morgnana Einhverrar annarrar	1 0
Reykirðu ofan í þig?	Alltaf Stundum Aldrei	2 1 0

Stig alls:__________

Einkunn: Mikil fíkn = 7-11 stig

Lítil fíkn = 0-6 stig

FTQ hefur verið gagnrýnt fyrir ónákvæmni í mati ólíkra þátta (Lichtenstein og Mermelstein, 1986; Pomerleau o.fl., 1989). 

Fíknikvarði Fagerströms í pdf skjali - til útprentunar

 

FTND - Próf Fagerströms fyrir nikótínfíkla

Nauðsynlegt þótti að þrengja stigakerfið og því var búinn til FTND (Fagerström Test for Nicotine Dependence) til að taka á veikleikunum í FTQ.

Tvær spurningar voru fjarlægðar og tvær spurningar voru endurmetnar, niðurstaðan varð sex spurningar og kvarði frá 0 til 10 (Heatherton o.fl., 1991).

 

2. FTND-Próf Fagerströms fyrir nikótínfíkla

Spurningar		Svar	Stig		Stigafjöldi
Hve langur tími líður frá því að þú vaknar þar til þú kveikir þér í fyrstu sígarettunni?	Innan við 5 mín. 6-30 mín. 31-60 mín. Meira en 60 mín.			3 2 1 0
Finnst þér erfitt að sleppa reykingum þar sem reykingar eru bannaðar, t.d. í kvikmyndahúsi, leikhúsi?	Já Nei			1 0
Hvaða sígarettu finnst þér erfiðast að vera án?	Þeirrar fyrstu á morgnana Einhverrar annarrar			1 0
Hve margar sígarettur reykirðu daglega?	10 eða færri 11-20 21-30 fleiri en 30			0 1 2 3
Reykirðu meira fyrstu klukkutímana á morgnana en seinna að deginum?	Já Nei			1 0
Reykirðu jafnvel þótt þú sért það veik/ur að þú sért í rúminu mestan hluta dagsins?	Já Nei			1 0

Stig alls:__________

Einkunn: Mikil fíkn = >6 stig

Lítil fíkn = 2-5 stig 

FTND próf Fagerströms í pdf skjali - til útprentunar

HSI - reykingavísir

Bæði FTQ og FTND geta verið stirð í notkun við klínískar aðstæður og því var þriðji spurningalistinn útbúinn, HSI (Heaviness of Smoking Index) (Heatherton o.fl., 1989). Í HSI er spurningunum fækkað niður í tvær:
Hve langur tími líður frá því að þú vaknar þar til þú kveikir þér í fyrstu sígarettunni?
Og: Hve margar sígarettur reykirðu daglega?

Kvarðinn er frá 0 til 6.

(Heatherton o.fl., 1989; Breslau o.fl., 2000; Etter o.fl., 1999; Heatherton o.fl., 1991; Kozlowski o.fl., 1994).

3. HSI - Heaviness of Smoking Index

Spurningar		Svar	Stig	Stigafjöldi
Hve langur tími líður frá því að þú vaknar þar til þú kveikir þér í fyrstu sígarettunni?	Innan við 5 mín. 6-30 mín. 31-60 mín Meira en 60 mín.		3 2 1 0
Hve margar sígarettur reykirðu daglega?	0-10 11-20 21-30 fleiri en 30		0 1 2 3

HSÍ reykvísir í pdf skjali - til útrpentunar

HSI (eins og reyndar einnig FTND) er næmur og sýnir stöðugleika meðal þeirra sem eru háðari reykingum en er ekki eins næmur gagnvart þeim sem reykja minna. Þetta ætti þó ekki koma svo mikið að sök við mat á þeim skjólstæðingahópum sem hér um ræðir.

HSI og notkun þess hefur einnig verið metin þegar um er að ræða einstaklinga sem misnota ekki aðeins nikótín heldur einnig áfengi og fíkniefni. Meira að segja í þeim hópi er HSI talið gagnlegt (Burling og Burling, 2003).

Sjá meira í Yfirliti yfir gildi kvarðanna hér neðst.

SKRÁNING Í SJÚKRASKRÁ

Þegar litið er til hættunnar sem fylgir tóbaksreykingum og þeirrar truflunar sem reykingarnar geta haft á árangur meðferðar við öðrum sjúkdómum er gild ástæða til þess að skrá reykingavenjur skjólstæðinganna.

Tóbaksvenjur eru sífellt að breytast og stundum fer fólk að nota munntóbak í stað reyktóbaks, einkum karlar, og skiptir svo aftur til baka. Notkun munntóbaks ætti einnig að skrá.

Einu ári eftir að 50 ára gamall stórreykingamaður hættir að reykja hefur hann dregið úr hættunni á hjartaáfalli hugsanlega um 50%. Slíkar upplýsingar eru mikilvægar því að þær gefa þeim sem hafa þennan mann til meðferðar tækifæri til að styrkja og viðhalda þessari hagstæðu þróun.

Spyrjið tóbaksnotandann að eftirfarandi við hverja heimsókn og skráið svörin

• Notarðu tóbak af einhverju tagi?
• Hve mikið?

Skráið í læknaskýrsluna hvers konar tóbak er um að ræða og magn þess

• Sígarettureykingar: Skráið fjölda reyktra sígaretta á dag eða að öðrum kosti fjölda pakkaára (= fjöldi pakka á dag margfaldaður með fjölda þeirra ára sem viðkomandi hefur reykt). Til dæmis hefur Karen reykt u.þ.b. 1,5 pakka á dag í 20 ár sem er þá skráð sem 30 pakkaár.
• „Selskapsreykingar“: Skráið fjölda sígaretta á viku eða í mánuði.
• Munntóbak: Skráið fjölda skammta á dag eða að öðrum kosti fjölda skammta á viku.
• Blönduð notkun: Samþættið það sem sagt er hér að ofan.
• Pípureykingar: Skráið fjölda pakka píputóbaks á viku.
• Vindlareykingar: Farið að eins og við skráningu sígarettureykinga.

Skráið sjúkdómsgreiningar: Tóbaksnotkun (F 17.2)

Skráning minnir meðferðaraðila á að skjólstæðingurinn getur átt á hættu á að fá 20 banvæna sjúkdóma og 40 aðra alvarlega sjúkdóma vegna  tóbaksnotkunarinnar. Meðferð við vissum sjúkdómum (t.d. lungnaþembu, Crohn-sjúkdómi, slagæðasjúkdómum, hjartabilun) getur því orðið erfið eða árangurslaus ef skjólstæðingurinn hættir ekki að reykja.

Spyrjið alla annað hvert eða þriðja hvert ár hvort þeir nota tóbak.

- Notar þú tóbak af einhverju tagi?

UNDIRBÚNINGUR

Hér er fjallað um það hvernig fagfólk hjálpar skjólstæðingnum að undirbúa sig sem best undir að hætta reykingum í eftirfarandi köflum:

• Að ákveða lokadaginn – Hvenær er best að hætta?
• Að taka stjórnina – Að fá yfirsýn yfir venjurnar og breyta þeim meðvitað.
• Að halda dagbók – Það er góð aðferð til þess að hafa stjórn á reykingunum.
• Reyklaus svæði – Hvernig maður breytir venjum sínum til þess að auðvelda sér að hætta að reykja.

Lokadagurinn

Áður en maður hættir að reykja þarf maður iðulega að undirbúa sig undir reyklausa lífið. Yfirleitt hefur skjólstæðingurinn verið háður nikótíni um langan tíma og margar venjur eru bundnar fíkninni. Ráðin, sem sett eru fram hér, eru atferlismótandi, það er að segja gengið er út frá því að viðkomandi verði að breyta hegðun sinni til að losna undan fíkninni. Þar sem viðkomandi einstaklingur hefur verið háður tóbakinu um langt skeið verður einnig að gera ráð fyrir að það taki tíma að segja skilið við þær venjur sem hann hefur myndað öll þau ár sem tóbaksnotkunin hefur staðið. Flest þessara ráða eru einnig gagnleg ef fólk þarf að venja sig af notkun munntóbaks. Ef dagurinn, sem hætta skal, er ákveðinn með góðum fyrirvara gefst kostur á undirbúningi. Það getur þurft 2-4 vikna undirbúning áður en skjólstæðingurinn er tilbúinn að hætta alveg.

Mikilvægt er að heilbrigðisstarfsmaðurinn reyni að uppfylla óskir skjólstæðingsins. Sumir vilja hætta strax og finnst þeir hafa undirbúið sig nægjanlega. Í slíkum tilfellum er mikilvægt að krefjast þess ekki að viðkomandi hætti ekki fyrr en eftir nákvæmlega 2-4 vikur heldur er ráðlegt að einblína á það hvernig skjólstæðingurinn hefur hugsað sér að hætta að reykja og hvernig hann býst við að tíminn, eftir að hann er hættur, komi til með að verða. Gefi maður skjólstæðingnum þann möguleika er ekki óalgengt að hann komist sjálfur að þeirri niðurstöðu að hann þurfi lengri undirbúningstíma.

Ýtið undir viljann

Í undirbúningnum felst að efla viljann. Það ýtir undir viljann ef skjólstæðingurinn fær að ræða um kostina við það að hætta að reykja, að lesa sem mest um það að hætta og að velta því fyrir sér hvers vegna hann kýs að hætta að reykja. Einnig er mikilvægt að reyna að skilgreina hugsanlegar hindranir svo að takist að gera viljann að veruleika. Það styrkir viðkomandi að ræða það sem reynist erfitt og fá hjálp við að finna lausnirnar.

Stjórn á reykingum

Það er góður undirbúningur að ná stjórn á reykingum sínum, átta sig á venjum sínum og breyta þeim, ásamt því að finna leiðir til að takast á við nikótínlöngunina eftir að reykingunum er hætt. Mörgum reykingamönnum finnst sem þeir séu „þrælar vanans“. Þeir kenna gjarnan eðliseiginleikum, s.s. lítilli skapfestu eða viljaleysi, um þegar fyrri tilraunir til að hætta hafa mistekist. Útskýrið að eðliseiginleikarnir hafa ekki nokkurn skapaðan hlut með þetta að gera. Segið frá því að nikótínið er öflugt, vanabindandi fíkniefni sem skjólstæðingurinn er líkamlega og andlega háður og að fíknin eflist við það þegar reykingarnar tengjast mismunandi tilfinningar, aðstæður og venjur.

Hvetjið skjólstæðinginn til að ákveða sjálfur hvenær hann reykir til að styrkja þá tilfinningu að hann geti stjórnað reykingum sínum. Ein leið er að staldra við og hugsa málið þegar löngunin gerir vart við sig:

• Þarf ég virkilega að reykja núna?
• Hvað gerist ef ég kveiki ekki í sígarettunni núna?
• Get ég frestað því aðeins? 

Dagbók

Önnur góð aðferð til að ná stjórn á reykingum sínum er að halda dagbók. Þið getið beðið skjólstæðinginn að skrá hjá sér í einn eða fleiri daga þegar hann reykir. Þegar skjólstæðingurinn fær betri yfirsýn yfir venjur sínar verður hann meðvitaðri um það hvernig hann getur breytt þeim, einnig hvaða sígarettur eru mikilvægastar og hverjar skipta minnstu máli.

Ef skjólstæðingurinn vill draga úr reykingunum er betra að ákveða hvaða sígarettum hann sleppir.

Það er góður undirbúningur að draga úr reykingunum fram að þeim degi sem skjólstæðingurinn hættir að reykja. Það hjálpar líkamanum að draga smátt og smátt úr nikótínþörfinni, það eflir sjálfstraustið og nikótínlyfin virka betur. Athugið! Ekki er mælt með því að dregið sé úr reykingunum niður í ekki neitt. Mátulegt er að draga úr þeim um það bil fjórðung, það ráða flestir við.

Reyklaus svæði

Góð leið til að draga úr reykingunum er að útbúa reyklaus svæði heima hjá sér.

Allra best er að reykja aðeins utanhúss og hætta alveg að reykja innandyra. Önnur leið til að útbúa reyklaus svæði er að hætta að reykja í bílnum.

Mikilvægast er að spyrja skjólstæðinginn hverju hann sé sjálfur tilbúinn að breyta.

Þegar hætt er að reykja á ákveðnum svæðum verður það til þess að tengingin milli þeirra svæða og reykinga hverfur smám saman. Þá losnar viðkomandi við reykingalöngunina á þessum svæðum eftir að hann er hættur að reykja.

Samantekt

• Hvetjið skjólstæðinginn til að ákveða með góðum fyrirvara hvaða dag hann ætlar að hætta að reykja.
• Hjálpið honum að efla viljann með hvetjandi æfingum. (ATH. Hvar eru þessar æfingar?)
• Útskýrið tengslin milli líkamlegrar fíknar og mismunandi siða og hegðunar.
• Hvetjið skjólstæðinginn til að ná stjórninni á sígarettunum.
• Biðjið skjólstæðinginn að fylla út kvarðana og telja  stigin sín til að mæla fíkn sína.
• Aðstoðið hann við að finna svæði þar sem hann reykir ekki, þ.e. reyklaus svæði. 

AÐ HALDA REYKBINDINDIÐ

Hér er farið yfir þætti sem snúa að því að hjálpa skjólstæðingunum að halda reykbindindið, það er:

• Að halda út – Hve erfitt er það? Hvenær gengur löngunin yfir?
• Nýir siðir– Kaffi, veislur, matur og aðstæður sem valda streitu. Hvað skiptir máli?
• Fráhvörf – Hvernig tekst maður á við þau? Hvenær ganga þau yfir?
• Hrösun og fall – Hvað gerir maður ef slíkt hendir?

Að halda út

Hafi maður búið sig vel undir að hætta reykingunum og finnur hjá sér sterka hvöt til þess þarf alls ekki að reynast svo erfitt að vera reyklaus. Flestir finna fyrir löngun annað slagið fyrst eftir að þeir hætta en það eru alls ekki allir sem finnst það vera vandamál. Margir finna líka fyrir einu eða fleiri fáhvarfseinkennum eftir að þeir hætta að reykja. Jafnvel þótt þið hafið áður rætt það við skjólstæðinginn að þetta eru tillfallandi erfiðleikar sem hægt er að draga úr getur vel þurft að minna hann á það aftur.

Hvenær gengur þetta yfir?

Algeng spurning frá þeim sem finnst erfitt að hætta er „Hvenær losna ég við löngunina?“

Það er auðvitað ómögulegt að segja til um hve lengi tóbakslöngunin varir, það er mismunandi eftir einstaklingum. Flest fráhvarfseinkennin eru horfin einum mánuði eftir að viðkomandi hættir að reykja en tóbakslöngunin, svefntruflanir og þyngdarvandamál geta staðið lengur. Æskilegt er að útskýra að sjálf tóbakslöngunin hafi ekki alltaf svo mikið með fráhvarfseinkennin að gera heldur getur tengingin við ýmsar aðstæður, sem maður var vanur að reykja við, kallað hana fram.

Nýir siðir

Dæmigerðar aðstæður, þegar maður saknar sígarettunnar löngu eftir að maður er hættur að reykja, eru að tylla sér og fá sér kaffibolla.

Ráðleggið skjólstæðingnum að brjóta út af vananum, drekka til dæmis eitthvað annað en kaffi, á öðrum stað eða á öðrum tíma en þegar hann reykti.

Sumir finna líka fyrir sterkri löngun til að reykja þegar þeir verða reiðir eða leiðir því að einmitt við þannig aðstæður voru þeir vanir að kveikja sér í sígarettu.

Hafi maður aldrei áður íhugað matarvenjur sínar er tímabært að gera það þegar maður hættir að reykja. Sumum reykingamönnum getur virst það óyfirstíganlegt að matast reglulega (morgunmatur, hádegismatur, kvöldmatur og millimál).  Nikótínið slær á hungurtilfinninguna og þeir hafa kannski fengið sér sígarettu þegar þeir hefðu heldur átt að fá sér að borða.

Samantekt

• Minnið skjólstæðinginn á að löngunin til þess að reykja og fráhvarfseinkennin eru erfiðleikar sem ganga yfir.
• Ráðleggið skjólstæðingnum að halda áfram að finna það sem kemur í staðinn fyrir sígarettur á erfiðum stundum.
• Spyrjið um matarvenjur skjólstæðingsins og hreyfingu. Það er mikilvægt að hugsa vel um sig á þessum tímamótum.
• Lyf geta verið áhrifarík gegn lönguninni og fráhvarfseinkennunum.

Hrösun, bakslag og fall

Fyrst eftir að einhver hættir að reykja gerist það í einstaka tilfellum að hann stenst löngunina til að reykja.

Það kallast bakslag og mikilvægt er að ræða gildi þess að halda áfram að reyna að vera reyklaus, en að eina leiðin að því markmiði sé að reykja alls ekki.

Margir geta fengið á tilfinninguna að þeir séu misheppnaðir af því að þeir gátu ekki „staðist freistinguna“ en því fyrr sem maður losar sig við sígaretturnar og reynir að skilja hvað varð til þess að maður féll því meiri möguleikar eru á því að komast fljótt aftur inn í sitt reyklausa líf. Þetta er mikilsverður lærdómur sem gerir það að verkum að skjólstæðingurinn getur forðast frekara bakslag. Hjálpið skjólstæðingnum að skilja af hverju þetta gerðist og skipuleggja hvernig hann á að forðast að lenda aftur í bakslagi.

Ef skjólstæðingurinn heldur hins vegar áfram að reykja meira eða minna reglulega er um fall að ræða. Þá verður hann að skipuleggja nýjan lokadag og undirbúa sig upp á nýtt. Það tekur stuttan tíma að komast aftur í sína „venjulegu“ neyslu og því ætti nýja dagsetningin að vera innan tveggja vikna. Jafnvel þegar um er að ræða fall er vitneskjan um orsök fallsins mikilvæg til að hindra að svipað hendi aftur.

Spyrjið spurninga eins og:

• Hvar fékkstu sígaretturnar?
• Með hverjum varstu?
• Var þetta skipulagt?
• Við hvers konar aðstæður gerðist þetta?
• Hvað hugsaðirðu?
• Hvað hefðirðu getað gert í staðinn?
• Hvað ætlarðu að gera í næsta skipti?

Skjólstæðingurinn getur þurft á hjálp að halda við að skipuleggja hvernig hann ætlar að bregðast við „varasömum aðstæðum“ í framtíðinni án þess að reykja. Bendið á að bakslag eða fall sé ekki óalgengt og að slíkt þýði ekki að skjólstæðingurinn sé „vonlaust tilfelli“. Langflestum tekst ekki að hætta fyrr en þeir hafa reynt nokkrum sinnum og möguleikinn á að skjólstæðingnum takist að hætta eykst með hverju skiptinu sem hann reynir því að í hvert skipti lærir hann eitthvað.

„Varasamar aðstæður“ eru veislur, sérstaklega ef maður neytir áfengis og er í félagsskap reykingafólks.

Streita, reiði og einmanaleiki eru einnig varasamar aðstæður. Spyrjið skjólstæðinginn hvaða aðstæður honum þyki erfiðastar.

Hér að neðan eru dæmi um hvernig unnt er að forðast varasamar aðstæður.

Algengar fallaðstæður og hvernig unnt er að fyrirbyggja þær

Neikvæðar hugsanir

Ef skjólstæðingurinn fer að efast um þá ákvörðun sína að vera reyklaus skuluð þið spyrja hann hvort hann muni hver ástæðan var fyrir því að hann hætti. Biðjið hann að segja ykkur frá (eða skrifa hjá sér) kostina við það að vera reyklaus. Biðjið hann einnig að segja ykkur (eða skrifa á annað blað) alla ókostina sem hann sér við það að reykja og gera það að verkum að hann vill hætta.

Streita

Það er alvanalegt að reykingamönnum finnist reykingar haldi streitunni í skefjum enda þótt raunin sé sú að það dregur úr streitunni við það að hætta reykingum.

Hafi maður ekki fundið neina aðra leið en reykingar til að takast á við streituna getur reynst erfitt að hætta. Spyrjið skjólstæðinginn hvaða aðra möguleika hann hafi. Hreyfing er ein besta leiðin til að takast á við streitu. Venjuleg gönguferð kemur að góðu gagni.

Sumir læra slökun eða hlusta á tónlist. Það getur haft góð áhrif að fara annað slagið í heitt bað.

Spyrjið hvort einhver möguleiki sé á að breyta aðstæðum þannig að dragi úr streituvöldunum.

Áfengi/veislur

Ákveðin hætta fylgir því að neyta áfengis í fyrsta skipti eftir að hafa hætt að reykja og bakslag er ekki óalgengt við þær aðstæður. Yfirleitt eru sterk tengsl milli reykinga og áfengisneyslu. Það getur verið gott að stilla áfengisneyslunni í hóf til að byrja með.

Tillögur að því hvernig hægt er fara í veislu eða neyta áfengis án þess að reykja:

• Mælið með nikótínlyfi jafnvel þótt skjólstæðingurinn noti það ekki venjulega  – eitt stykki af nikótíntyggigúmmíi, þegar löngunin gerir vart við sig, getur hjálpað skjólstæðingnum að standast freistinguna.
• Gott er að drekka einn sopa af vatni á móti hverjum sopa af áfengi til að hindra of mikla áfengisneyslu.
• Biðja má skjólstæðinginn um að útbúa áætlun áður en hann fer út að skemmta sér um það hvernig hann ætli að komast í gegnum kvöldið.

 

Sterk löngun og breytingar á líðan

Löngunin til að reykja verður oft afar sterk þegar maður er reiður eða pirraður en einnig þegar maður vill fagna einhverju. Yfirleitt hefur maður gripið til sígarettunnar þegar þannig stendur á og nú þarf að íhuga aðrar aðferðir til að takast á við miklar tilfinningar.

Við slíkar aðstæður er bakslag algengt. Spyrjið til dæmis: „Hvað gerðist?“ og „hvað hefðirðu getað gert í staðinn?“

FRÁHVÖRF

Margir sem reykja kvíða því mjög að hætta. Hugsanlega hafa þeir reynslu af erfiðum fráhvarfseinkennum eða hafa heyrt sögur af reykingafólki sem hefur hætt en finnur samt enn til löngunar mörgum árum seinna.

Þess vegna er mikilvægt að heilbrigðisstarfsfólk þekki fráhvarfseinkennin og viti hvernig á að takast á við þau. Mikilvægt er að skjólstæðingurinn skilji af hverju hann er kvíðinn og að leiðbeinandinn hlusti á hann.

Spyrjið hvort þið megið útskýra fyrir honum fráhvarfseinkennin og gerið honum grein fyrir því að þau eru verst fyrst en ganga svo smám saman yfir. Þar að auki fá ekki allir fráhvarfseinkenni.

Það er auðvelt að afsaka sig og segja að erfiðleikarnir séu óyfirstíganlegir þegar maður hættir að reykja og maður getur farið að velta því fyrir sér hvort það sé þjáningarinnar virði að vera reyklaus þegar manni líður svona illa. Ráðleggið skjólstæðingnum að íhuga hvað hann geti gert til að líða eins vel og unnt er eftir að hann hættir að reykja. Nikótínlyf geta verið til mikilla bóta.

Með því að smella á tengilinn getið þið kannað þekkingu ykkar á níkótínlyfjum:

Sjálfspróf

Lyf

Stundum hentar í undirbúningnum að spyrja skjólstæðinginn hvort hann kæri sig um að nota lyf. Margir hafa slæma reynslu af nikótínlyfjum og finnst þau ekki hafa hjálpað. Kannið þá hvernig þeir hafa notað lyfin. Reynslan sýnir að þegar svo er hafa skjólstæðingarnir notað of lítinn skammt eða ekki verið nógu ákveðnir í því að hætta að reykja. Spyrjið hvort þið megið upplýsa þá um lyfin. Auk nikótínlyfjanna eru til tvö nikótínlaus lyf sem hjálpa til við að draga úr nikótínlöngun, þau heita vareniklín (Champix®) og búprópíón (Zyban®). Þessi lyf eru bæði lyfseðilsskyld. 

Erfiðleikar vegna fráhvarfseinkenna

• Lægri blóðþrýstingur

Nikótín hækkar blóðþrýstinginn og eftir að skjólstæðingurinn hættir að reykja getur hann fundið fyrir svima, þreytu og framtaksleysi.

Ráðleggið skjólstæðingnum að hreyfa sig, fara til dæmis út að ganga. Einnig er mikilvægt að fá nægan vökva. 

• Blöðrur í munni

Ekki er óalgengt að skjólstæðingurinn verði var við blöðrur í munni þegar hann hættir að reykja. Þær geta reynst svo óþægilegar að hættan á bakslagi verður talsverð. Ekki er vitað af hverju blöðrurnar myndast og ekki er til neitt lyf við þeim.

Ráðleggið skjólstæðingnum að forðast sterkt krydd. Bendið honum á að nota ensímtannkremið Zendium, bæði til þess að bursta tennurnar með og til að bera á blöðrurnar. Nota má Kenakort-áburð og Xylocain-áburð til að draga úr verkjum og bólgum. 

• Blæðingar úr tannholdi

Blæðingar úr tannholdi geta verið óþægilegar en eru þó yfirleitt ekki til að hafa áhyggjur af. Þær hefjast gjarnan þegar nikótínið er ekki lengur til staðar til draga saman æðarnar í slímhúð munnsins og blóðrásin eykst. Blæðingarnar ganga yfirleitt fljótt yfir. Bendið skjólstæðingnum á að fara varlega þegar hann burstar tennurnar og mælið með mjúkum tannbursta. Ef skjólstæðingurinn er samt sem áður órólegur skuluð þið ráðleggja honum að fara til tannlæknis. 

• Höfuðverkur

Streita, blóðsykur- og blóðþrýstingsfall ásamt aukinni vökvasöfnun líkamans getur valdið höfuðverk. Athugið hvort skjólstæðingurinn getur fundið einhverja leið til að slaka á. Ráðleggið honum að borða og drekka reglulega. 

• Magaóþægindi

Hægðatregða, loft og magaóþægindi eru algengir kvillar sem fylgja því að hætta að reykja. Taugakerfið þarf nú að starfa án nikótíns og það tekur líkamann tíma að starfa eðlilega. Vökvajafnvægið raskast tímabundið og maga- og ristilhreyfingar verða hægari um skeið. Mjög algengt er að skjólstæðingurinn fái hægðatregðu þar sem hann hefur alið magann á nikótíni (og oft með kaffi um leið).

Mælið með trefjaríku fæði, miklum vökva og hreyfingu. Ef óþægindin verða langvarandi getur þurft að beita hægðalyfjum.

• Þunglyndi

Einstaka skjólstæðingar finna fyrir þunglyndi þegar þeir hætta að reykja. Yfirleitt er um að ræða fólk sem hefur áður farið í meðferð eða fengið lyf við þunglyndi. Ráðleggið skjólstæðingnum að leita læknis og til að ræða lyfjameðferð við þunglyndi.

• Depurð

Nikótínið örvar umbunarkerfi heilans. Fyrst eftir að maður hættir að reykja dregur tímabundið úr dópamíninu sem örvar umbunarkerfið og manni getur fundist lífið dapurlegt og tilgangslaust. Segið skjólstæðingnum að algengt sé að líkaminn bregðist við á þennan hátt og að það skipti máli að halda út þar til þetta gengur yfir. Hvetjið skjólstæðinginn til að gera það sem honum þykir skemmtilegt og fást við það sem færir honum eins mikla vellíðan og unnt er meðan á þessu stendur. Notkun nikótínlyfja dregur einnig úr depurðinni.

• Kvíði, pirringur, reiði

Margar tilfinningar tengjast reykingum sterkum böndum. Oft hefur sá sem reykir tekist á við tilfinningar sínar allt sitt fullorðinslíf með hjálp nikótíns án þess að læra nokkurn tíma aðra aðferð. Hafi maður ekki undirbúið sig hvað þetta varðar áður en maður hættir að reykja geta atburðir, sem valda kvíða eða reiði, leitt til bakfalls. Hjálpið skjólstæðingnum að finna leið til að takast á við tilfinningarnar án þess að styðjast við sígarettuna. Þarna getur hreyfing hjálpað sem og nikótínlyf.

• Reykingalöngun

Flestir finna fyrir reykingalöngun fyrst eftir að þeir hætta að reykja. Hve lengi hún varir er mismunandi eftir einstaklingum. Sumir geta fundið fyrir henni í langan tíma og hún getur komið fram aftur við ákveðnar kringumstæður mánuðum og árum saman.

Reykingavaninn tengist mörgum mismunandi aðstæðum. Þegar aðstæður skapast þar sem skjólstæðingurinn var vanur að reykja finnur hann til reykingalöngunar, til dæmis þegar hann situr á eftirlætisstaðnum sínum á svölunum og ætlar að slaka á. Nauðsynlegt er að rjúfa tenginguna við reykingar, til dæmis með því að endurraða húsgögnunum á svölunum eða setjast einhvers staðar annars staðar.

• Svitakóf

Öflug svitakóf, sem vart verður við þegar maður hættir að reykja, orsakast af álaginu sem líkaminn verður fyrir. Þau eru einnig aðferð líkamans til að losa sig við eiturefni sem hafa safnast upp í honum. Það getur auðveldað skjólstæðingnum að halda óþægindin út ef þið útskýrið þetta fyrir honum. Ráðleggiðu skjólstæðingnum að drekka aðeins meira til að vega á móti vökvatapinu.

 

• Þreyta

Það krefst orku að hætta að reykja. Það getur reynst erfitt þegar líkaminn stillir sig inn á nýtt reyklaust líf og skjólstæðingurinn, sem hefur heyrt svo mikið um það hve hress maður verður þegar maður hættir að reykja, getur fengið það á tilfinninguna að hann hafi verið svikinn og plataður. Róið skjólstæðinginn og segið honum að þetta séu tímabundnir erfiðleikar og að það geti reynst orkufrekt að halda sig frá reykingunum. Hreyfing getur verið hressandi. Ef skjólstæðingurinn notar nikótínlyf getið þið athugað hvort skammturinn er nógu stór fyrir hann. Ráðleggið honum annars að auka skammtinn til að athuga hvort það hjálpar. Spyrjið skjólstæðinginn hvort hann borði almennilega.

• Svefntruflanir

Umbreytingar í taugakerfinu og aukin streita, sem fylgir því að hætta að reykja, geta einnig valdið svefntruflunum. Segið skjólstæðingnum að um sé að ræða tímabundna erfiðleika. Ráðleggið honum að forðast kaffidrykkju á kvöldin. Mælið með 16 klst. nikótínplástri í stað 24 klst. Gott getur verið að fá sér kvöldgöngu. Skjólstæðingar, sem nota búprópíón (Zyban), geta unnið gegn vandanum með því að taka kvöldskammtinn fyrr (þó ekki fyrr en 8 klst. eftir morgunskammtinn).

• Þyngdaraukning

Flestir þyngjast ekki vegna þess að þeir hætta að reykja heldur vegna þess sem þeir setja ofan í sig eftir að þeir hætta að reykja. Reykingalöngunin tengist oft því að líkaminn þarf hjálp við að hækka blóðþrýstinginn og blóðsykurinn, nokkuð sem nikótínið gerði áður. Þegar sá sem hættur er að reykja finnur fyrir þessari löngun draga skjótvirkandi kolvetni, sælgæti, súkkulaði eða eitthvað annað sætt og hitaeiningaríkt, oft úr henni. Útskýrið fyrir skjólstæðingnum að það sé mikilvægt að halda blóðsykrinum jöfnum með því að nærast reglulega. Ef maður gerir það dregur úr lönguninni og hættunni á þyngdaraukningu. Kannið hvort möguleiki sé á hreyfingu.

• Svimi

Svimi stafar yfirleitt af því að blóðþrýstingur og blóðsykur lækkar tímabundið þegar maður hættir að reykja. Ráðleggið skjólstæðingnum að borða og drekka reglulega og fá sér gjarnan ávexti á milli mála. Einnig getur hjálpað að fá sér eitthvað sem hækkar blóðsykurinn hratt, eins og þrúgusykur eða ávaxtasafa.

LYF

Nikótínlyf

Í SBU-skýrslunni* 1998, sem fjallar um að venja sig af reykingum, er mælt með að nikótínlyf séu hluti af meðferðinni.Í meðferð með nikótínlyfjum hætta umtalsvert fleiri að reykja en án þeirra. Því er full ástæða til að mæla með slíkri meðferð.

Við notkun nikótínlyfja fær líkaminn minna magn af nikótíni en þegar reykt er. Kosturinn er sá að hægt er að draga úr reykingarlönguninni og erfiðleikum sem fylgja fráhvörfum. Sá sem reykir getur þannig einbeitt sér að því að rjúfa vanafíknina sem fylgir reykingunum og seinna getur hann svo rofið sjálfa nikótínfíknina. Nikótínlyf, sem ekki eru lyfseðilskyld, eru til í mismunandi formi; sem tyggigúmmí, töflur, plástur og innöndunarlyf, og auk þess má fá lyfseðilsskyldan nefúða. Aukaverkanir lyfjanna eru fáar og hægt er að draga úr þeim með því skipta úr einu formi lyfsins yfir í annað. Nota má mismunandi form samtímis og lyfin má nota um langan tíma, venjulega 2-3 mánuði hið minnsta. Eftir það ætti að mæla með því að dregið sé úr notkuninni smátt og smátt.

Margir eru andvígir því að halda áfram að innbyrða nikótín eftir að þeir eru hættir að reykja, „ég vil jú losna við nikótínið“. Auk þess hafa margir slæma reynslu af nikótínlyfjum, „mér varð flökurt“, „þetta varð of mikið álag á magann“, „mig svimaði“, „það gagnaði ekkert“, „ég er með ofnæmi fyrir plástri“, „ég fékk of mikið nikótín í mig” eru algengar athugasemdir þegar nikótínlyf ber á góma.

Þess vegna er mikilvægt að leiðbeinandinn upplýsi á hlutlausan hátt um notkun nikótínlyfjanna.

Hér eru tillögur að því hvernig hægt er að svara algengustu neikvæðu athugasemdunum um nikótínlyf. 

„Mér varð flökurt“, „þetta var álag á magann“

Þessar athugasemdir eiga aðallega við þá sem nota nikótíntyggigúmmí. Bendið á mikilvægi þess að tyggja samkvæmt leiðbeiningunum, tyggja rólega og láta síðan tyggigúmmíið liggja í munnunum, tyggja á ný, láta það liggja og svo framvegis. Ef tuggið er allan tímann eins og þetta sé venjulegt tyggigúmmí losnar of hratt um nikótínið og manni verður flökurt.

„Mig svimaði“

Þetta gerist yfirleitt ef ekki er notað nægilegt magn af lyfinu. Svimi er algeng fráhvarfseinkenni og taki maður ekki nógu stóran skammt slær nikótínlyfið ekki á fráhvarfseinkennin eins og því er ætlað að gera. Spyrjið skjólstæðinginn hve mikið hann hafi reykt áður en hann hætti og hve mikið hann taki af nikótínlyfinu.

Ef skammturinn er of lítill skuluð þið ráðleggja honum að auka hann. Spyrjið skjólstæðinginn einnig hvort hann borði og drekki nógu mikið. Sjá ráðleggingar í kaflanum Erfiðleikar vegna fráhvarfseinkenna.

„Það hjálpaði ekkert“

Ástæðan er vafalaust sú að skammturinn var of lítill. Sjá ráðleggingar að ofan. Ástæðan getur einnig verið sú að skjólstæðingurinn var ekki nógu ákveðinn í að hætta.

„Ég er með ofnæmi fyrir plástri“

Í byrjun getur maður fundið fyrir smáertingu í húðinni þar sem nikótínið losnar út. Hún gengur yfirleitt yfir á nokkrum dögum. Biðjið skjólstæðinginn að staldra við áður en hann hættir meðferðinni. Það getur hjálpað að skipta um vörumerki. Einnig er nauðsynlegt að setja plásturinn annars staðar á sig. Ef óþægindin verða of mikil má skipta yfir í annars konar nikótínlyf.

„Ég fékk of mikið nikótín í mig“

Þegar viðkomandi les hve mikið nikótín er í lyfinu og ber það saman við nikótínmagnið í sígarettunum heldur hann að lyfið innihaldi meira nikótín en sígaretturnar. Bendið honum á að líkaminn fái í sig minna magn af nikótíni úr lyfjunum en úr sígarettunum.

Það er miklu áhrifaríkara að soga nikótínið ofan í lungu en að setja það á húðina. Það er sjaldgæft að maður fái í sig meira nikótín úr nikótínlyfi en þegar maður reykir. Skammturinn verður að sjálfsögðu að vera í samræmi við tóbaksþörfina.

„Ég vil losna við nikótínið, annars get ég alveg eins haldið áfram að reykja“ Hugsunin með nikótínlyfinu er sú að maður dragi smám saman úr nikótínneyslunni um leið og maður rýfur vanann. Nikótínlyfin draga einnig úr hugsanlegum óþægindum vegna fráhvarfa. Gert er ráð fyrir að nikótínlyfið sé notað í stuttan tíma. Það má líkja þessu við að taka lyf við sjúkdómi.

„Þar er of dýrt“

Það er ódýrara að taka nikótínlyf en að reykja og notkunartíminn er styttri. Það getur þó reynst dýrara fyrir þá sem notuðu munntóbak. Bendið á að nikótínlyfið er aðeins notað í skamman tíma.

* SBU = Statens beredning för utvärdering av medicinsk metodik (Undirbúningsnefnd ríkisins fyrir mat á læknisfræðilegum vinnubrögðum).

Lyf án nikótíns til að hætta tóbaksnotkun

Nú eru til tvö nikótínlaus lyf sem hjálpa til við að draga úr nikótínlöngun, þau heita vareniklín (Champix®) og búprópíón (Zyban®). Þessi lyf eru bæði lyfseðilsskyld.

Champix er fyrsta lyfið á markaðnum án nikótíns sem ætlað er þeim sem vilja hætta tóbaksnotkun. Ráðlagður meðferðartími er 12 vikur. Þetta lyf var framleitt sérstaklega til að aðstoða þá sem vilja hætta að reykja með það í huga að hafa áhrif á nikótínfíknina. Það binst með mikilli sækni á nikótínviðtaka í heila og hefur þau áhrif að fráhvarfseinkenni og umbunin, sem fylgir því að reykja, verður mun minni. Árangursríkast er ef skjólstæðingurinn fær samhliða meðferðinni reykleysisráðgjöf hjá fagaðila. Lyfið er tekið í viku áður en reykingum er hætt og heildartími meðferðar er 12 vikur samtals.

Frábendingar: Champix hefur engar þekktar milliverkanir við önnur lyf. Eina frábendingin við notkun lyfsins er ofnæmi fyrir einhverju af innihaldsefnunum. Algengasta aukaverkunin er ógleði, hún er mest í upphafi meðferðar en minnkar er líður á meðferð. Lyfið er ekki ætlað barnshafandi konum eða konum með barn á brjósti. 

Búprópíón (Zyban) er einnig lyf sem inniheldur ekki nikótín og er meðal annars notað til þess að venja fólk af reykingum. Unnið er að rannsóknum á öðrum lyfjum til að venja fólk af reykingum, lyfjum sem verka á umbunarkerfi miðtaugakerfisins.

Zyban dregur úr reykingalöngun og fráhvarfseinkennum. Virka efnið er búprópíón, efni sem verkar gegn þunglyndi. Verkunin er ekki almennilega þekkt en efnið hefur áhrif á dópamín-noradrenalín-efnaskiptin í umbunarkerfi heilans. Lyfið hefur ekki áhrif á endurupptöku serótóníns.

Nikótínfíknin veldur ójafnvægi í dópamín- og noradrenalín-kerfinu en hægt er að koma því aftur í jafnvægi með notkun lyfsins og slá á fráhvarfseinkennin og reykingalöngunina á meðan skjólstæðingurinn er að venja sig af reykingunum. Lyfjafræðilega séð er búprópíón þannig saman sett að áhrif þess eru mjög vel skiljanleg. Margar vísindarannsóknir sýna að Zyban er öflugt hjálparlyf þeim sem eru að hætta að reykja. Sé Zyban notað á réttan hátt fjölgar reyklausum umtalsvert.

AÐ VERÐA HÁÐUR NIKÓTÍNLYFJUM

Margir sem verða háðir nikótíntyggigúmmíi eru mótfallnir því að hætta og geta upplifað jafn mikla erfiðleika við það og að hætta að reykja. Þess vegna getur maður þurft að undirbúa sig á svipaðan hátt og við að hætta að reykja, ætla sér undirbúningstíma til að stilla sig andlega inn á það að hætta.

Það getur verið gott að byrja á að kanna hve mikill viljinn er sem og notkunin. Hvetjið viðkomandi til að fastsetja lokadaginn. Hve langur undirbúningstíminn þarf að vera er auðvitað einstaklingsbundið en ræðst einnig af magni nikótínlyfsins semskjólstæðingurinn notar. Sé skammturinn stór getur verið skynsamlegt að mæla með lengri tíma (allt að einum mánuði) þar sem fíknin getur þá verið mikil.

Eftirfarandi ráðleggingar eru almenns eðlis og verður að aðlaga þær hverjum og einum eftir því hve stóran skammt hann notar (þetta á við um tyggigúmmí og tungurótartöflur), það tekur oft um það bil tvo mánuði að minnka skammtinn smátt og smátt:

• Fíknina þarf að meta. Ráðleggið skjólstæðingnum að nota 5 mg nikótínplástur á meðan hann er að venja sig af lyfinu (ekki nauðsynlegt en getur auðveldað honum að hætta þar sem hann fær í sig örlítið nikótín á meðan).

• Að venja sig af nikótínlyfinu. Ef skjólstæðingurinn notar 4 mg tyggigúmmí eða 2 mg tungurótartöflur skuluð þið smátt og smátt skipta yfir í 2 mg tyggigúmmí eða 1 mg tungurótartöflur. Ráðleggið skjólstæðingnum að skipta smátt og smátt þannig að eftir viku sé hann kominn niður í minni skammtinn af tyggigúmmíi eða töflum. Hann getur svo tekið þann skammt í viku áður en hann minnkar skammtinn frekar. Þetta tekur tvær vikur.

Hættan á því að verða háður nikótínlyfjum er lítil. Flestir nota nikótínlyf í nokkra mánuði. Líklega er engin hætta á því að verða háður nikótínplástri. Þó er talið að 5-10% þeirra sem nota nikótíntyggigúmmí haldi áfram að nota það í að minnsta kosti eitt ár. Einnig getur fólk orðið háð töflum og nefúða.

 • Dregið úr notkun tyggigúmmís og  taflna. Nú er tímabært að draga úr fjölda tyggigúmmístykkjanna. Skjólstæðingurinn á að sleppa einu (eða fleiri) stykkjum af tyggigúmmíi eða töflum á dag. Mikilvægt er að fara ekki of hratt í þetta. Ef skjólstæðingurinn notar „venjulegan“ skammt, 6-12 stk. tyggigúmmís, getur verið nóg að minnka um eitt stykki á dag fyrstu vikuna. Síðan skal hann halda þannig áfram þar til aðeins örfá stykki eru eftir. Ráðleggið skjólstæðingnum að æfa sig í því að vera með tóman munn eða fá sér epli eða annan ávöxt í staðinn. Þetta tekur um það bil tvær vikur.

• Hálft tyggigúmmí. Þegar skjólstæðingurinn er kominn niður í örfá tyggigúmmístykki á dag geturðu ráðlagt honum að deila þeim í smærri hluta og tyggja þá með venjulegu tyggigúmmíi ef honum finnst þeir of litlir. Þetta tekur um það bil tvær vikur.

• Án plásturs. Þegar skjólstæðingurinn er alveg hættur að nota nikótíntyggigúmmí eða  töflur getur hann beðið í viku áður en hann hættir með plásturinn. Þetta tekur um það bil 1-2 vikur.

SÉRSTAKIR HÓPAR

Hér er fjallað um fólk sem er með sérstakar þarfir:

• Fólk með geðröskun
• Barnshafandi konur
• Unglingar
• Fólk með annars konar fíkn 

Fólk með geðröskun

Sumir sem hætta að reykja finna fyrir miklu meiri streitu og verri líðan í um það bil einn mánuð vegna umskiptanna og fráhvarfseinkennanna. Fyrir þann sem þjáist af geðröskun getur tíminn orðið enn lengri og vandamálin stærri. Meiri hætta er á bakslagi og erfiðari fráhvarfseinkennum.

Sá sem þjáist af geðröskun og reynir að hætta að reykja getur þurft á tíðari stuðningsheimsóknum að halda um langan tíma. Afar mikilvægt er að velja lokareykingadaginn þegar andlegt jafnvægi er sem best.

Afar mikilvægt er að taka nikótínlyf í þeirri skammtastærð og allan þann tíma (í það minnsta 3 mánuði en stundum getur lengri tími verið nauðsynlegur) sem mælt er með til að lina fráhvarfseinkennin.

Skjólstæðingar, sem hafa tekið lyf við þunglyndi, eiga á hættu að veikjast aftur þegar þeir reyna að hætta að reykja.

Mikilvægt er að fylgjast grannt með sjúkdómseinkennum eins og depurð, orkuleysi, kvíða og svefnleysi. Ef þörf krefur ætti að setja skjólstæðinginn á lyf við þunglyndi.Einnig er hægt að setja hann á þunglyndislyf í fyrirbyggjandi skyni. Þá er lyfjagjöfin hafin nokkrum mánuðum áður en viðkomandi hættir að reykja og henni haldið áfram í um það bil sex mánuði eftir að hann er hættur.

Þegar skjólstæðingur, sem þjáist af kvíða, venst af reykingum ætti það að gerast smátt og smátt svo að hann nái að stilla sig inn á breytinguna. Þann tíma, sem fráhvarfseinkennin standa, getur kvíðaþröskuldurinn lækkað og gott er að búa sig undir það.

Skjólstæðingar með geðklofaeinkenni (schizofren), sem vilja hætta að reykja, þurfa á stuðningi heilbrigðisstarfsfólks að halda sem þekkir þá og sjúkdóm þeirra. Rannsóknir sýna að nikótínið heldur niðri blóðþéttni geðlyfjanna. Þess vegna er vaninn að geðklofaskjólstæðingar, sem reykja, fái stærri skammta geðlyfja en þeir sem ekki reykja. Þegar reykingum er skyndilega hætt getur blóðþéttnin aukist, og hliðarverkanirnar sömuleiðis. Því þarf að aðlaga lyfjaskammtana.

Ekki hafa allir áhuga á að hætta en þeir sem vilja ættu að sjálfsögðu að fá hjálp til þess og dæmi eru um að geðklofaskjólstæðingum, sem hafa fengið mikinn stuðning, hefur tekist að hætta að reykja. Hvetjið skjólstæðinginn til þess að byrja hægt og rólega að draga úr reykingunum. 

Barnshafandi konur

Margar konur hætta að reykja upp á eigin spýtur þegar þær haf fengið staðfestingu á að þær séu barnshafandi. Sumar halda áfram og eru oft áhyggjufullar þegar þær koma í fyrsta viðtalið við ljósmóðurina. Í reykingaviðtali við barnshafandi konu er mikilvægt að ekki sé aukið á sektartilfinningu hennar. Hún veit yfirleitt mjög vel að reykingarnar skaða bæði barnið og hana sjálfa.

Haldi konan samt sem áður að reykja geta ýmsar ástæður legið þar að baki. Látið viðtalið snúast á hlutlausan hátt um reykingar hennar og leggið jafnvel áherslu á hennar eigin ávinning. Af augljósum ástæðum hefur barnshafandi kona ekki jafn langan aðlögunartíma og aðrir. Hennar áætlun verður að taka styttri tíma.

Að öðru leyti er hægt að sinna barnshafandi konu á sama hátt og öðrum að undanskildum ráðleggingum um lyf. Barnshafandi kona þarf að reyna að hætta að reykja án þess að nota nikótínlyf eða búprópíón (Zyban) og flestum tekst það líka. Aðeins í undantekningartilfellum ættu barnshafandi konur að nota nikótínlyf og þá helst veikasta tyggigúmmíið, töflur eða innöndunarlyf. Nikótínplástrar gefa stöðugt frá sér nikótín og ætti að forðast þá algjörlega.

Unglingar

Það getur verið töluvert vanda- og þolinmæðisverk að hjálpa ungu fólki að hætta að reykja! Það sem skilur ungt reykingafólk frá fullorðnu er meðal annars viðhorf þess til tímans og skortur á þolinmæði.

Ástæða unglinganna fyrir því að hætta að reykja getur verið önnur en þeirra fullorðnu. Unglingar búast við hraðari áhrifum af því að hætta að reykja og líta yfirleitt ekki á það sem vandamál að reykingar geti valdið veikindum hjá þeim í framtíðinni. Reykingar eru ákveðinn lífsstíll og maður reykir yfirleitt í félagsskap annarra.

Sú skoðun að maður „geti hætt þegar maður vill“ er alvanaleg, ekki síst á meðal unglinga. Unglingar reykja oft óreglulega og því getur áhuginn á því að hætta verið mismunandi. Sé maður blankur er hvötin til að hætta meiri en þegar maður hefur greiðan aðgang að sígarettum.

Unglingar skipta ört um skoðun á því hvernig reykingar þeirra stýra lífi þeirra. Margir hafa hreinlega engan áhuga á að hætta að reykja. En auðvitað eru til unglingar sem vilja hjálp við að hætta að reykja, sem telja sig háða nikótíni og reynist erfitt að hætta.

Það eru engar sérstakar aðferðir við að hjálpa unglingum að hætta að reykja. Reynið að hjálpa hverjum og einum að finna viljann til að hætta. Gerið ráð fyrir mikilli fallhættu.

Þegar maður hjálpar unglingum að hætta að reykja er gott að gera sér grein fyrir því að líklega þýðir ekkert að setja sér eins skýr og afmörkuð markmið um árangur eins og þegar maður vinnur með fullorðnum.

Stundum getur maður þurft að einbeita sér að því koma af stað ferli sem snertir meira almennt gildismat en beinlínis reykingar.

Meðferðarfulltrúinn getur reynt að hjálpa unglingnum til að öðlast nýja þekkingu með því að spyrja hann spurninga eins og: Hvernig gengur í skólanum? Kærastan? Foreldrarnir? o.s.frv. og nálgast reykingarnar þannig. 

Fólk með annars konar fíkn

Þeir sem misnota vímugjafa eins og áfengi, fíkniefni og lyf geta átt erfitt með að hætta að reykja ef engin stjórn er á vímuefnamisnotkuninni.Þess vegna er þeim ráðlagt að hætta þeirri misnotkun fyrst.Undantekning á þeirri reglu er þegar um er að ræða sérstakar stofnanir sem venja fólk samtímis af áfengi og tóbaki.

Að minnsta kosti eitt ár ætti að líða eftir að meðferð er lokið áður en hafist er handa við að hætta að reykja. Annars er mikil hætta á að falla og fara aftur að misnota þau vímuefni sem áður var neytt og litlar líkur til þess að skjólstæðingnum takist að hætta að reykja.

MUNNTÓBAK

Ekki hefur verið rannsakað hvernig best er að venja fólk af munntóbaki og þess vegna eru munntóbaksnotendum, sem vilja hætta, gefin sömu ráð og reykingafólki.Oft gengur það vel því að sá sem vill hætta að nota munntóbak rekur sig á sömu vandamálin og sá sem vill hætta að reykja.Þó er ákveðinn munur á sem leiðbeinendur geta þurft að kunna skil á til að geta sem best hjálpað skjólstæðingum sem nota munntóbak.

Munntóbakið inniheldur mikið magn af nikótíni og hefur sálræn áhrif í för með sér sem líkjast vímuástandi. Þar sem munntóbaksnotandinn sækist eftir þessum áhrifum eykur hann skammtinn og er stöðugt með tuggu í munninum. Þetta veldur því að hann er stöðugt undir nikótínáhrifum og verður afar háður efninu.

Sá sem tekur í vörina finnur svipuð fráhvarfseinkenni og sá sem reykir og hin mikla fíkn í nikótín gerir það að verkum að erfitt verður að hætta. Vandinn er aftur á móti ekki eins áberandi hjá þeim sem tekur í vörina og þeim sem reykir.

Mikilvægt er að ákveða lokadaginn. Undirbúningstími getur verið nauðsynlegur því að þá fær skjólstæðingurinn möguleika á að efla viljann til að hætta og undirbúa sig vel undir það.

Gott getur verið að nota litla skammta í stað stórra. Til dæmis er hægt hafa aðra hvora tuggu litla til að byrja með.

Margir munntóbaksnotendur eru með tugguna stanslaust undir vörinni. Þeir þurfa að venjast því að hafa ekkert í munninum með því að lengja smátt og smátt tímann á milli tugganna og taka tóbakið út úr sér á meðan þeir borða eða drekka. Hvetjið skjólstæðinginn til að æfa sig í að hafa ekkert í vörinni.

Einnig er gott að sleppa munntóbakinu alveg á nóttunni. Flest þau ráð, sem notuð eru fyrir reykingafólk, gagnast einnig vel þeim sem taka í vörina. Það sama á við um nikótínlyf. Á nikótínlyfjum er ekki ábending fyrir þá sem vilja hætta að nota munntóbak en reynslan sýnir að jafnvel þeir geta haft af þeim mikið gagn. Einkum hentar þó nikótínplásturinn vel, hugsanlega ásamt tyggigúmmíi eða töflum. Fráhvarfseinkennin hjá þeim sem taka í vörina geta verið mjög mikil og þess vegna er afar mikilvægt að fylgja ráðleggingum um að borða og drekka vel og reglulega og nota fullan skammt af nikótínlyfi.

Notkun munntóbaks í því skyni að venja sig af reykingum

Fullyrða má að munntóbak myndar ákaflega sterka fíkn og mikil hætta er á því að maður festist í nikótínfíkninni ef maður reynir að hætta að reykja með því að skipta yfir í munntóbak.

Ekki hefur verið sannað vísindalega að menn geti hætt að reykja með því að hefja munntóbaksnotkun. Notkun nikótínlyfja er miklu betri kostur til að venja sig af reykingum þar sem þau eru notuð í skamman tíma og eftir það er viðkomandi laus við fíknina.

SAMANTEKT MUNNTÓBAK

• Ráðleggið skjólstæðingnum að ákveða lokadaginn með góðum fyrirvara.
• Hjálpið honum að efla viljastyrkinn með því að biðja hann að velta fyrir sér ávinningnum af því að hætta.
• Ráðleggið honum að skipta smám saman úr stórum skömmtum í litla. Ef hann notar eingöngu litla skammta skuluð þið ráðleggja honum að skipta um vörumerki.
• Biðjið skjólstæðinginn að æfa sig í að vera með tóman munn lengri og lengri tíma í senn.

               

 Staðreyndir um munntóbak

 Meira fræðsluefni um munntóbak

 

Yfirlit yfir gildi matskvarðanna

Allir kvarðarnir hafa [RH2]  samband við fjölda pakkaára (fjölda pakka sem reyktir eru á dag x fjöldi reykára), fjölda tóbakstengdra einkenna, m.a. CO (kolmónoxíð í útöndunarlofti) og kótínín-gildi (aðalniðurbrotsefni nikótíns).

Samband kvarðanna við CO

Styrkur sambandsins við CO er í þessari röð: HSI>FTND>FTQ (marktækur munur).

Samband kvarðanna við milli fjölda innöndunarreyks (smóka) og innöndunartíma

Styrkur sambandsins við fjölda reykja og innöndunartíma er í þessari röð: HSI>FTQ>FTND (ekki marktækur munur).

Tilhneiging til að draga að sér meira nikótín úr hverri sígarettu

Kvarðarnir (FTQ>FTND>HSI) segja fyrir um lengri innöndunartíma þegar um er að ræða sígarettur sem innihalda 30% minna af nikótíni.

Spá um endanlegt reykleysi eftir að viðkomandi hættir að reykja

Prófin spá fyrir um niðurstöðu meðferðar (reykleysi eftir 4 vikur) í þessari röð: HSI>FTND bæði marktæk en FTQ gat ekki sagt fyrir um varanlegt reykleysi.

Spurningar við bestu aðstæður: Best er að öllum spurningunum á FTQ-kvarðanum sé svarað svo að hægt sé að reikna út bæði FTND og HSI. Í rannsóknum, þar sem tími og pláss eru takmörkuð, má láta HSI duga.

Klínískt gagnlegar spurningar: Í venjulegu starfi ætti HSI að nægja.

HeimildirFTQ – Stuðningur við notkunina.

Fagerstrom KO. Measuring degree of physical dependence to tobacco smoking with reference to individualization of treatment. Addict Behav. 1978;3(3-4):235-41.

Fagerstrom KO, Schneider NG. Measuring nicotine dependence: a review of the Fagerstrom Tolerance Questionnaire. J Behav Med. 1989 Apr;12(2):159-82. Yfirlit.

FTQ – Gagnrýnin

Lichtenstein E, Mermelstein RJ. Some methodological cautions in the use of the Tolerance Questionnaire. Addict Behav. 1986;11(4):439-42.

Pomerleau CS, Majchrzak MJ, Pomerleau OF. Nicotine dependence and the Fagerstrom Tolerance Questionnaire: a brief review. J Subst Abuse. 1989;1(4):471-7. Yfirlit.

FTND

Heatherton TF, Kozlowski LT, Frecker RC, Rickert W, Robinson J. Measuring the heaviness of smoking: using self-reported time to the first cigarette of the day and number of cigarettes smoked per day. Br J Addict. 1989 Jul;84(7):791-9.

Reykingafólk almennt

Breslau N, Johnson EO. Predicting smoking cessation and major depression in nicotine-dependent smokers. Am J Public Health. 2000 Jul;90(7):1122-7.

Etter JF, Duc TV, Perneger TV. Validity of the Fagerstrom test for nicotine dependence and of the Heaviness of Smoking Index among relatively light smokers. Addiction. 1999 Feb;94(2):269-81. Yfirlit.

Dito Heatherton TF, Kozlowski LT, Frecker RC, Fagerstrom KO. The Fagerstrom Test for Nicotine Dependence: a revision of the Fagerstrom Tolerance Questionnaire. Br J Addict. 1991 Sep;86(9):1119-27.

Kozlowski LT, Porter CQ, Orleans CT, Pope MA, Heatherton T. Predicting smoking cessation with self-reported measures of nicotine dependence: FTQ, FTND, and HSI. Drug Alcohol Depend. 1994 Feb;34(3):211-6.

Reykingamenn sem einnig eru haldnir annars konar fíkn

Burling AS, Burling TA. A comparison of self-report measures of nicotine dependence among male drug/alcohol-dependent cigarette smokers. Nicotine & Tobacco Research 2003;5:625-33.

Senda grein