Samtalið

Segja má að áhugahvetjandi samtal byggist á því að leiðbeina frekar en að stjórna samtalinu, að „dansa saman“ frekar en að glíma við andstæðing, að hlusta frekar en að tala.

Ætlunin er að heilbrigðisstarfsmaður og annað fagfólk gangi ávallt út frá viðhorfum skjólstæðingsins, þ.e. þeirri mynd sem hann hefur af málunum burtséð frá áliti annarra. Viðkomandi finnur þá að komið er fram við hann af virðingu og tekið er mark á hans skoðun á málinu. Slík afstaða verður til þess að auðveldara er að skilja og hjálpa skjólstæðingnum.

Skjólstæðingi er ekki veitt fræðsla eða upplýsingar án þess að spyrja hann fyrst hvort hann kæri sig um það. Átta þarf sig á því hve tilbúinn hann er fyrir breytingar og taka mið af þeirri vitneskju í samtalinu. Skjólstæðingurinn ákveður sjálfur hvort hann vill og getur breytt hegðun sinni.

Áhugahvetjandi samtal

Oft reynist flókið að hjálpa fólki að breyta um hátt. Af hverju gerir fólk ekki það sem er því fyrir bestu?

Upphafsmenn áhugahvetjandi samtals, þeir Miller og Rollnick, snéru spurningunni við og spyrja: Hvað er það í raun sem fær fólk til að breyta sjálfu sér og sínu lífi?

Í bókinni „Motivational Interviewing: Preparing Peolpe to Change Addictive Behaviour“ frá árinu 1991 lýsa þeir hvernig samskipti milli fagfólks og skjólstæðinga ráða úrslitum um það hvernig hvatinn til breytinga þróast. Bókin var endurskoðuð árið 2002 og fékk nýjan titil: „Motivational Interviewing, Preparing People for Change“. Mikið hefur verið skrifað um samtalsaðferðina síðan og er hún í stöðugri þróun. Áhugahvetjandi samtal lýsir því á hvaða hátt fagaðili getur aukið líkur á breytingu hjá skjólstæðingi eða viðskiptavini sínum.

Í anda áhugahvetjandi samtals

Aðferðin byggist á skilningi fagaðilans á ferli samtalsins og felur í sér skýr viðmið og aðferð:

• Fagaðilinn sýnir með allri framkomu fúsleika til samvinnu og er í hlutverki samstarfsaðila.
• Fagaðilinn leitar markvisst eftir og laðar fram hugsanir og tillögur skjólstæðingsins sjálfs um ákveðna hegðun og nauðsyn breytinga þar á.
• Fagaðilinn ber virðingu fyrir sjálfstæði skjólstæðingsins, rétti hans og getu til að taka eigin ákvarðanir.

Samhygð

Fagaðilinn kemur fram í hlutverki samstarfsaðila sem er fús til samvinnu og sýnir augljósan áhuga á að skilja stöðu skjólstæðingsins, í fyrstu með speglun og síðan með samantekt á því sem skjólstæðingurinn greinir frá. 

Líkamstjáning og afstaða

Sérhver maður gefur stöðugt frá sér merki sem endurspegla hug hans og tilfinningar. Segja má að tilfinningarnar smiti út frá sér. Líkamstjáning fagaðilans, kímnigáfa, tónfall og önnur merki án orða vega þyngra en orðin sem hann mælir fyrstu sekúndurnar á fundi sínum með skjólstæðingnum.

Þegar heilbrigðisstarfsmaður, eða annar fagaðili, talar við skjólstæðing sem er háður fíkniefni (nikótíni) eða vímuefni eru það oft aðeins tilfinningarnar sem stjórna skjólstæðingnum, ekki rök. Ef fagaðilinn sýnir greinileg merki um að hann ætli sér ekki að vera með siðapredikanir hefur hann lagt grunninn að samræðum. Í stað glímukeppni getur þetta orðið eins og dans þar sem viðmælendunum tveimur líður vel hvorum með öðrum.

Virðing

Oft getur reynst erfitt að ræða við skjólstæðinga um breytingu á lífsstíl. „Þeir gera samt ekki eins og ég segi,“ heyrist oft hjá fagaðilum. Algengasta aðferðin, þegar reynt er að hjálpa skjólstæðingum að breyta lífsstílnum, er að spyrja spurninga og gefa ráð. Fagaðilar gefa oft beinar upplýsingar og reyna jafnvel að sannfæra viðkomandi um það sem þeir ættu að gera varðandi lífsstílsbreytingar. Skjólstæðingurinn fær þá stundum upplýsingar eða ráð sem hann kærir sig ekki um eða þekkir jafnvel. Þeir sem reyna á þennan hátt að breyta lífsstíl skjólstæðingsins vekja með honum mótþróa og mæta því oft andstöðu, skjólstæðingnum finnst hann þurfa að verja sig. „Já, ég veit að ég ætti að hætta að reykja/drekka en …“ Einnig getur hann samþykkt að gera breytingar jafnvel þótt hann sé ekki tilbúinn til þess. Þegar þannig er ástatt verður breytingin yfirleitt ekki varanleg. Bæði skjólstæðingurinn og sá sem er að reyna að aðstoða hann verða fyrir vonbrigðum og samskipti þeirra geta farið að líkjast samskiptum foreldra og barna. Annar aðilinn veit hver „sannleikurinn“ er og vill fá ákveðna hegðun frá hinum en hinum finnst sér stjórnað og að komið sé fram við sig af virðingarleysi. 

Leiðréttingarviðbragð

Oft óskar fagaðili þess að geta hjálpað með því að „leiðrétta“ ákveðna hegðun þeirra sem unnið er með. Í áhugahvetjandi samtali ætti að forðast slíkar leiðréttingar. Það er skjólstæðingurinn sem ákveður leiðina, hversu röng sem hún virðist vera. Ef reynt er að „leiðrétta“ bregst hann líklega við með vörn eða mótþróa því að breyting, sem á að vera varanleg, verður að koma frá honum sjálfum. Reyni maður að „leiðrétta“ skjólstæðing, sem t.d. reykir eða drekkur áfengi óhóflega, er talsverð hætta á að hann haldi áfram eða jafnvel auki neyslu sína. Ef skjólstæðingurinn greinir hins vegar sjálfur frá löngun sinni til að breyta eru meiri líkur á að breytingarnar verði varanlegar. 

Misræmi

Fagaðilinn aðstoðar skjólstæðinginn við að fá betri skilning á stöðunni eins og hún raunverulega er og opna augu hans fyrir því hvernig staðan væri miðað við hans mat. Ef skjólstæðingurinn skynjar að þarna sé mikið misræmi getur sú vitneskja orðið honum sterkur hvati til breytinga og raunar drifkraftur breytinganna svo lengi sem hann hefur getu til að framkvæma breytingar. 

Viðnám

Viðnám eru eðlileg viðbrögð skjólstæðin

gsins vegna óöryggis eða vantrúar á breytingar. Viðnám skjólstæðingsins er eðlilegt og samtalinu er ætlað að auðvelda fólki að ná áttum og færast áfram í breytingaferlinu. Ef fagaðilinn reynir að tala um fyrir skjólstæðingnum með rökræðum eða öðrum slíkum hætti eykst viðnám gegn breytingum. Fagaðilinn gætir þess að berjast ekki á móti viðnáminu heldur reynir hann fyrst og fremst að koma í veg fyrir það. 

Áhugahvöt

Áhugahvöt skjólstæðingsins er virkjuð með því að styrkja trú hans á eigin getu til breytinga. Ástæður skjólstæðingsins til að gera breytingar eru líklegri til að fá hann til hegðunarbreytinga heldur en þær ástæður sem fagaðilinn telur kannski augljósastar. Fagaðilinn verður að virða viðhorf skjólstæðingsins og sýna að hann sjái og meti vinnu og fyrirhöfn hans.

Aðalmarkmið samtalsins er að aðstoða fólk við að komast áfram með hegðunarbreytingar.

Senda grein